Nếu quy mô hơn 100 đáy lò phế tích tại Nam Sách là minh chứng cho một trung tâm sản xuất sầm uất, thì chính chất lượng cốt gốm và nghệ thuật trang trí mới là yếu tố đưa Chu Đậu lên ngôi vị “vua của các loài gốm” thời Lê Sơ. Vượt ra khỏi ranh giới của những vật dụng sinh hoạt thông thường, mỗi hiện vật gốm Chu Đậu là một kiệt tác mỹ thuật, kết tinh từ trí tuệ, kỹ thuật hóa học cổ đại và một tâm hồn Việt thuần khiết, tự do.
Giới chuyên môn thường dùng 12 chữ vàng để tóm gọn về sự hoàn mỹ của dòng gốm này: “Mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông”. Đằng sau sự hoa mỹ ấy là những bí mật công nghệ và triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc.
Men Tro Trấu: Tuyệt Tác Độc Bản Từ Nền Văn Minh Lúa Nước
Một trong những dấu ấn làm nên sự khác biệt tuyệt đối của gốm Chu Đậu trên bản đồ gốm sứ thế giới chính là bài men tro trấu.
Vào thời điểm đó, các trung tâm gốm sứ danh tiếng tại phương Bắc (Trung Quốc) thường sử dụng men gốc kim loại (như chì) để tạo độ bóng bẩy, rực rỡ. Tuy nhiên, những nghệ nhân Nam Sách đã chọn một lối đi hoàn toàn khác biệt, mang đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước sông Hồng. Họ sử dụng tro của vỏ trấu (vỏ thóc) kết hợp với vôi sỏi và đất sét trắng để chế tác ra một loại men hoàn toàn tự nhiên.
Sự kết hợp kỳ diệu này, khi được nung ở nhiệt độ cao (1.200 – 1.250 độ C), đã tạo ra một lớp men trong vắt, ấm áp, có màu vàng nhạt tựa như ngà voi. Điểm độc đáo nhất của men tro trấu là khả năng tạo ra những vết rạn nứt tự nhiên (men rạn) vô cùng tinh tế, tựa như những mạng nhện thời gian ôm trọn lấy hiện vật. Lớp men này không chỉ an toàn tuyệt đối cho người sử dụng mà còn có sức sống mãnh liệt, thách thức cả sự ăn mòn của muối biển hàng thế kỷ. Đây chính là công thức đã được xác lập Kỷ lục Độc bản của Việt Nam.
Tứ Đại Tuyệt Mỹ: “Mỏng – Trong – Trắng – Kêu”
Kỹ thuật luyện đất và tạo hình của thợ gốm Chu Đậu đã đạt đến cảnh giới cao nhất của nghệ thuật thủ công, được thể hiện qua 4 đặc tính vượt trội:
-
Mỏng như giấy, Trong như ngọc: Để làm được điều này, đất sét (được khai thác chủ yếu ở vùng Trúc Thôn, Chí Linh) phải được tinh lọc vô cùng kỹ lưỡng, loại bỏ hoàn toàn tạp chất. Xương gốm mỏng đến mức khi soi dưới ánh sáng mặt trời hoặc ánh đèn, người ta có thể nhìn thấy ánh sáng xuyên qua lớp đất nung tựa như xuyên qua một phiến ngọc bích.
-
Trắng như ngà: Màu trắng của Chu Đậu không phải là màu trắng toát, lạnh lẽo của sứ công nghiệp, mà là màu trắng ngà êm dịu, ấm áp của men tro trấu, mang lại cảm giác thân thuộc, cổ kính.
-
Kêu như chuông: Đây là thước đo chuẩn xác nhất cho kỹ thuật nung. Gốm Chu Đậu được nung ở nhiệt độ rất cao, khiến cốt đất thủy tinh hóa. Khi gõ nhẹ vào thành bình, chiếc bát, âm thanh phát ra ngân vang, thanh thúy và trong trẻo như tiếng chuông chùa.
Họa Tiết Trang Trí: Mang Cả Hồn Quê Việt Lên Đất Nung
Nếu gốm sứ cung đình phương Bắc thường bị gò bó trong các quy chuẩn khắt khe, nặng nề về tính quyền uy với các điển tích long, ly, quy, phượng uốn lượn phức tạp, thì gốm Chu Đậu lại mang một phong thái hoàn toàn trái ngược: Tự do, khoáng đạt và đậm chất dân dã.
Các nghệ nhân Chu Đậu đã biến những sản phẩm đất nung thành bức tranh thu nhỏ của làng quê Việt Nam thanh bình. Các họa tiết trang trí chủ đạo bao gồm:
-
Thiên nhiên mộc mạc: Tàu lá chuối hiên ngang trong gió, hoa cúc dây mềm mại (biểu tượng của người quân tử và sự trường thọ), hoa sen thanh khiết (đại diện cho triết lý Phật giáo), hay nhành rong rêu dưới nước.
-
Động vật gần gũi: Hình ảnh chim chích chòe, chim phượng, tôm, cá, đàn vịt bơi lội tung tăng được vẽ cách điệu bằng những nét bút lông linh hoạt.
-
Đời sống con người: Cảnh cậu bé chăn trâu thổi sáo, người lái đò trên sông, hay những túp lều tranh tĩnh lặng.
“Hý Bút” Và Triết Lý Của Sự Tự Do
Kỹ thuật vẽ họa tiết trên gốm Chu Đậu chủ yếu sử dụng màu xanh lam (chiết xuất từ oxit coban) vẽ dưới men, gọi là gốm hoa lam. Điểm đặc sắc nhất trong nghệ thuật vẽ họa tiết này chính là kỹ thuật “hý bút” (phóng bút).
Người thợ gốm không bị ép buộc phải vẽ theo những khuôn mẫu cứng nhắc. Bằng những nét cọ lông mềm mại, có lúc đậm, lúc nhạt, lúc thanh, lúc trầm, họ vẽ với một tâm thế thư thái, phóng khoáng, truyền tải trọn vẹn cảm xúc của mình vào tác phẩm. Sự tự do này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Phật giáo và Lão – Trang thời Lê Sơ, đề cao sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, trân trọng sự bình dị và an nhiên trong tâm hồn.
Chính nhờ lớp men tro trấu mộc mạc và những họa tiết đượm hồn quê ấy, gốm Chu Đậu không hề bị trộn lẫn hay lép vế khi đứng cạnh các dòng gốm hoa mỹ của Trung Quốc hay Nhật Bản trên các con thuyền viễn dương. Nó mang theo bản sắc, hơi thở và niềm kiêu hãnh của văn hóa Đại Việt đi chinh phục thế giới, trở thành một ngôn ngữ nghệ thuật không biên giới, lay động mọi trái tim của giới mộ điệu toàn cầu.
