Từ những dấu tích của một trung tâm sản xuất gốm cao cấp từng phát triển rực rỡ trong lịch sử, Chu Đậu hôm nay đang tiếp tục hành trình hồi sinh bằng bàn tay, trí tuệ của những người làm nghề. Đằng sau mỗi sản phẩm là một quy trình công phu, nơi đất, nước, lửa và kỹ nghệ thủ công hòa quyện để tạo nên những sản phẩm không chỉ đẹp về hình thức mà còn hàm chứa giá trị văn hóa Việt. Giữ được “hồn” Chu Đậu trong đời sống hiện đại vì thế không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà còn là hành trình bảo tồn và phát huy một giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Từ đất, nước và lửa tạo nên “hồn” gốm
Để tạo ra một sản phẩm gốm Chu Đậu đạt chất lượng, không có chỗ cho sự cẩu thả. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác, từ khâu xử lý nguyên liệu đến tạo hình, trang trí và nung sản phẩm.
Theo ông Nguyễn Trung Khoa, đại diện Công ty Cổ phần Tinh hoa gốm sứ Chu Đậu, nguyên liệu là khâu đầu tiên và có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng sản phẩm. Nguyên liệu gồm cao lanh, đất sét, trường thạch và một số thành phần khác được nghiền trong khoảng 8-12 giờ, tạo thành hỗn hợp đồng nhất. Hỗn hợp tiếp tục được khuấy, lọc để loại bỏ tạp chất và sắt, sau đó ép khung bản để tách nước, giữ lại phần đất tinh khiết. Cuối cùng, nguyên liệu được luyện hút chân không để tạo thành khối đất có độ dẻo, độ đồng nhất cần thiết. Đây là công đoạn nằm phía sau vẻ đẹp của một sản phẩm, nhưng lại quyết định trực tiếp đến chất lượng xương gốm. Chỉ một sai sót cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình tạo hình, trang trí và nung sau đó.
ừ khối đất đã qua xử lý, người thợ bắt đầu tạo hình. Có ba phương pháp được áp dụng gồm vuốt tay, đổ rót truyền thống và tạo hình bằng máy ép thủy lực. Trong đó, vuốt tay là phương pháp đòi hỏi cao về kỹ năng. Người thợ phải cảm nhận được độ dẻo của đất, kiểm soát lực tay và điều chỉnh từng đường nét để tạo nên hình dáng cân đối.
Với phương pháp đổ rót, nguyên liệu tiếp tục được nghiền trong thời gian dài trước khi bơm vào khuôn thạch cao đã định hình. Tùy từng sản phẩm, thời gian lưu trong khuôn có thể kéo dài từ 4-6 giờ. Với phương pháp ép thủy lực giúp rút ngắn thời gian sản xuất nhưng chỉ phù hợp với một số kiểu dáng nhất định.
Nếu tạo hình là quá trình tạo nên “thân thể” cho sản phẩm thì trang trí chính là công đoạn thổi hồn vào gốm. Những đường nét khắc chìm, vẽ tay, khắc nổi được thực hiện với sự cẩn trọng cao. Rồng, phượng, chim, cá, hoa sen, tùng, trúc, đào, phong cảnh sơn thủy, tứ linh, tứ quý… xuất hiện trên sản phẩm không đơn thuần để làm đẹp mà còn gửi gắm những quan niệm về thiên nhiên, cuộc sống, sự may mắn, bình an và khát vọng của con người Việt Nam. Đáng chú ý, các họa tiết vẫn được thực hiện thủ công. Chính sự không hoàn toàn giống nhau giữa những đường nét bằng tay lại tạo nên vẻ riêng của từng sản phẩm, khiến mỗi món đồ mang dáng dấp của một tác phẩm nghệ thuật.
Sau khi hoàn thiện phần trang trí, sản phẩm được đưa vào lò nung ở nhiệt độ khoảng 1.200 độ C. Tùy từng dòng sản phẩm, gốm có thể được nung một hoặc nhiều lần. Đây là thời khắc quyết định. Nhiệt độ, thời gian nung và sự tương thích giữa xương gốm với lớp men phải được tính toán chính xác. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm thay đổi màu sắc, độ trong, độ bền hoặc hình dáng của sản phẩm.
Đặc biệt, men tro trấu là một trong những dòng men đặc trưng của gốm Chu Đậu. Người thợ phải tính toán sự co giãn giữa xương gốm và men trong quá trình nung. Đây là kỹ thuật không dễ thực hiện, đòi hỏi kinh nghiệm, sự chính xác và khả năng kiểm soát quy trình. Bởi vậy, những tiêu chí truyền thống như “mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông” không chỉ là lời ca ngợi vẻ đẹp của gốm Chu Đậu. Đó còn là thước đo về trình độ kỹ thuật của người làm nghề.
Giữ “hồn” cổ trong nhịp sống mới
Một di sản chỉ thực sự sống khi nó không nằm yên trong tủ kính mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Đây cũng là hướng đi được Công ty Cổ phần Tinh hoa gốm sứ Chu Đậu chú trọng trong quá trình phát triển sản phẩm. Theo bà Trần Thị Huyền, đại diện Công ty Cổ phần Tinh hoa gốm sứ Chu Đậu, bên cạnh những dòng sản phẩm cao cấp, doanh nghiệp phát triển thêm nhiều sản phẩm có mức giá phù hợp với các nhóm khách hàng khác nhau, qua đó mở rộng cơ hội để nhiều người tiếp cận và sử dụng gốm Chu Đậu.
Các dòng sản phẩm như Bình Hoa Lam, Tỳ Bà, Tài Lộc, Phú Quý, Phượng Hoàng, Thiên nga, Giọt ngọc, Bình bảo châu, lộc bình tứ cảnh, các dòng bình hoa quà tặng hay sản phẩm cao cấp vẽ vàng kim… tiếp tục khai thác những giá trị tạo hình, hoa văn truyền thống. Các họa tiết Xuân – Hạ – Thu – Đông, hoa mẫu đơn, sen cá, Hoàng thành Thăng Long… được đưa vào sản phẩm với nhiều cách thể hiện khác nhau. Doanh nghiệp cũng đáp ứng nhu cầu đặt hàng riêng, qua đó tạo sự kết nối giữa mỹ thuật truyền thống với nhu cầu sử dụng của đời sống hiện đại.
Điều đáng nói là quá trình đổi mới mẫu mã không đồng nghĩa với việc rời xa bản sắc. Những giá trị cốt lõi của gốm Chu Đậu vẫn được giữ lại trong nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, cách sử dụng men và đặc biệt là nghệ thuật trang trí thủ công. Đó chính là cách một doanh nghiệp làm nghề có thể tham gia vào quá trình bảo tồn di sản: không chỉ phục dựng sản phẩm cổ, mà còn làm cho di sản tiếp tục có đời sống, có người sử dụng và có thị trường. Từ những vật dụng trong gia đình đến đồ dùng tại công sở, quà tặng, sản phẩm phục vụ các nghi lễ tín ngưỡng, gốm Chu Đậu đang từng bước hiện diện trong nhiều không gian của đời sống. Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn trở thành một phương thức kể câu chuyện về văn hóa Việt Nam.
“Có gốm Chu Đậu trong nhà/ Như là có cả ông bà, tổ tiên” – câu truyền miệng mộc mạc ấy phần nào lý giải sức sống đặc biệt của dòng gốm này. Bởi phía sau một chiếc bình hay một món đồ trang trí không chỉ là công sức của người thợ, mà còn là câu chuyện về quê hương, về ký ức, về thẩm mỹ và căn tính văn hóa của người Việt. Giữ được một dòng men, một họa tiết hay một kỹ thuật cổ đã khó; làm cho những giá trị ấy tiếp tục được xã hội đón nhận trong một thị trường hiện đại càng khó hơn. Với Chu Đậu, đó chính là bài toán của hôm nay: bảo tồn nhưng không đóng khung, đổi mới nhưng không đánh mất bản sắc; đưa di sản đến gần đời sống nhưng vẫn giữ được “hồn cốt ” của cha ông.
Từ những lò gốm cổ bên sông Thái Bình đến những sản phẩm hiện diện trong đời sống hôm nay, hành trình của Chu Đậu vẫn đang tiếp diễn. Mỗi sản phẩm hoàn thành không chỉ đánh dấu một quy trình sản xuất thành công, mà còn là một lần giá trị văn hóa Việt được trao truyền.
Giữ được đất, men và lửa là giữ được nghề; giữ được kỹ thuật, hoa văn và bàn tay người thợ là giữ được hồn di sản. Và khi những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, gốm Chu Đậu không chỉ được nhớ đến như một dòng gốm cổ, mà tiếp tục sống, phát triển và lan tỏa cùng văn hóa Việt Nam.
LIÊM ĐOÀN – Nguồn Tin Từ Báo Điện Tử An Ninh Hải Phòng
