Trong dòng chảy văn hóa Á Đông, vạn vật trong vũ trụ đều được cấu thành và vận động dựa trên quy luật tương sinh – tương khắc của Ngũ Hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Nhìn từ góc độ này, gốm Chu Đậu được xem là một trong những đỉnh cao của gốm cổ Việt Nam, không chỉ bởi vẻ đẹp hình thức mà còn vì nó kết tinh tư duy thẩm mỹ, đời sống tinh thần và kỹ nghệ thủ công của người Việt trong thời kỳ hưng thịnh.
Mỗi tuyệt tác gốm Chu Đậu ra đời thực chất là một “tiểu vũ trụ” thu nhỏ, nơi người nghệ nhân đóng vai trò như một đấng kiến tạo, khéo léo dung hòa 5 yếu tố cốt lõi của tự nhiên vào trong một thực thể duy nhất. Hãy cùng khám phá triết lý chế tác uyên bác này qua lăng kính Ngũ Hành.
1. Thổ (Đất) – Cội Nguồn Sinh Mệnh Và Nền Tảng Vững Chắc
Vạn vật đều sinh ra từ đất và trở về với đất. Trong chế tác gốm, Thổ chính là cốt gốm, là nguồn đất sét tinh khiết được khai thác từ lòng châu thổ sông Hồng.
Tinh thần cốt lõi của dòng gốm này vẫn nằm ở lao động thủ công, bắt đầu từ khâu chọn đất và xử lý nguyên liệu. Đất sét phải trải qua quá trình lọc ủ khắt khe để loại bỏ mọi tạp chất, chắt lọc lấy phần tinh túy nhất. Thổ đại diện cho sự tĩnh tại, bao dung và vững chãi, là nền tảng cốt lõi để các hành khác nương tựa và phát huy sức mạnh.
2. Thủy (Nước) – Khởi Nguồn Của Sự Sáng Tạo Uyển Chuyển
Đất sét nếu thiếu nước sẽ mãi chỉ là những khối bột khô cằn. Thủy (Nước) được đưa vào trong khâu nhào nặn, tạo dáng và sửa mộc. Nước làm mềm đất, tạo ra tính dẻo dai, giúp nghệ nhân vuốt lên những dáng hình bát tự, dáng tỳ bà hay củ tỏi mang tỷ lệ vàng hoàn mỹ.
Trong triết lý Ngũ Hành, Thủy đại diện cho sự linh hoạt, uyển chuyển và trí tuệ. Nước hòa quyện vào Đất (Thủy thấm vào Thổ) tạo nên sự gắn kết vô hình nhưng cực kỳ bền chặt, chuẩn bị cho những bước thăng hoa tiếp theo.
3. Mộc (Tro Trấu) – Bản Sắc Độc Tôn Từ Thiên Nhiên
Nếu Thổ và Thủy tạo nên hình hài, thì Mộc chính là lớp áo vương giả khoác lên mình kiệt tác. Yếu tố Mộc trong Gốm Chu Đậu được thể hiện xuất sắc qua lớp men tro trấu – một bài men kế thừa từ truyền thống, tạo nên chiều sâu thị giác và cảm giác mộc mạc mà sang trọng cho sản phẩm.
Tro trấu vốn dĩ là Mộc (thảo mộc, cây lúa), mang đặc tính sinh sôi và gắn liền với nền văn minh nông nghiệp thuần Việt. Việc sử dụng Mộc để làm men tráng là một nét khác biệt quan trọng giúp gốm Chu Đậu giữ được cá tính riêng giữa thị trường gốm sứ đương đại.
4. Hỏa (Lửa) – Năng Lượng Chuyển Hóa Vĩ Đại
Sau khi tạo dáng, vẽ tay và phủ men, vạn vật trên cốt gốm vẫn chỉ là thể “tĩnh”. Để chuyển hóa thành thể “động” trường tồn, sản phẩm bắt buộc phải đi qua công đoạn nung đốt.
Hỏa (lửa lò nung) mang sức mạnh của sự tịnh hóa và tái sinh. Trong lò nung ngùn ngụt ở nhiệt độ trên 1200°C, Lửa nung chảy men Mộc (Mộc sinh Hỏa), đồng thời làm cốt Thổ đanh lại, kết khối vững chắc (Hỏa sinh Thổ). Sự kiểm soát ngọn lửa của nghệ nhân chính là đỉnh cao của triết học cân bằng: lửa quá lớn sẽ làm gốm nứt vỡ, lửa quá nhỏ sẽ khiến men không thể thủy tinh hóa.
5. Kim (Âm Thanh) – Tiếng Vang Của Sự Hoàn Mỹ
Kim (kim loại) dường như không hiện diện trong vật liệu đầu vào, nhưng lại là kết quả vĩ đại nhất ở đầu ra. Khi gốm Chu Đậu kinh qua ngọn lửa thiêng và đạt đến độ chín hoàn hảo, sự kết khối của cốt đất sẽ tạo ra một đặc tính vật lý đáng kinh ngạc: Độ đanh vang.
Chỉ cần gõ nhẹ vào thành bình, bạn sẽ nghe thấy một âm thanh trong trẻo, ngân dài như tiếng chuông đồng (Kim). Âm thanh Kim khí ấy đánh dấu khoảnh khắc vòng lặp Ngũ Hành khép lại trọn vẹn, báo hiệu một kiệt tác thực sự đã giáng trần.
Lời Kết: Đỉnh Cao Của Sự Kết Tinh Kỹ Thuật Và Cảm Xúc
Để dung hòa được Ngũ Hành tương khắc trở thành tương sinh, điều làm nên giá trị bền vững của gốm Chu Đậu chính là bàn tay người nghệ nhân. Chính sự kiên nhẫn, cảm nhận thẩm mỹ và kinh nghiệm nghề tích lũy qua thời gian đã tạo nên cái hồn riêng của từng sản phẩm.
Tại công ty chúng tôi, nghề gốm không chỉ được hiểu là sản xuất, mà là quá trình kết tinh giữa kỹ thuật và cảm xúc. Thưởng ngoạn gốm Chu Đậu, vì thế, không chỉ là thưởng thức nghệ thuật thị giác, mà là chiêm nghiệm bài học triết lý sâu sắc của vũ trụ được cha ông ta truyền lại qua hàng trăm năm.
