Nếu những cuộc khai quật tại Nam Sách hay Cù Lao Chàm là hành trình tìm về cội nguồn, thì sự hiện diện của gốm Chu Đậu trên bản đồ thế giới lại là một bản hùng ca về sức sống và tầm vóc của văn hóa Đại Việt. Vượt qua giới hạn của một sản phẩm thủ công mỹ nghệ thông thường, gốm Chu Đậu đã trở thành vị “đại sứ văn hóa” đầu tiên của Việt Nam vươn ra biển lớn. Ngày nay, những tuyệt tác mang hồn cốt của châu thổ sông Hồng ấy không chỉ nằm gọn trong các bộ sưu tập tư nhân, mà đang đường hoàng, kiêu hãnh tỏa sáng tại 46 viện bảo tàng danh giá thuộc 32 quốc gia trên toàn thế giới.
Đây là một kỷ lục vô tiền khoáng hậu mà cho đến nay, chưa một dòng sản phẩm thủ công truyền thống nào của Việt Nam có thể chạm tới.
Từ Đáy Biển Sâu Đến Những Lầu Vàng Gác Tía
Hành trình viễn xứ của gốm Chu Đậu bắt đầu từ thế kỷ XV, theo những cánh buồm thương buôn tỏa đi khắp Á – Âu. Những chiếc bình, chiếc bát mang lớp men tro trấu mộc mạc đã vượt qua hàng vạn hải lý để trở thành trân bảo trong các hoàng gia, giới quý tộc nước ngoài thời bấy giờ.
Trải qua sự thăng trầm của lịch sử, nhiều hiện vật đã được gìn giữ, truyền tay qua nhiều thế hệ hoặc được trục vớt từ các con tàu đắm, để rồi cuối cùng hội tụ tại những thánh đường nghệ thuật danh giá nhất của nhân loại. Sự hiện diện của gốm Chu Đậu tại 46 bảo tàng quốc tế không chỉ là minh chứng cho mạng lưới giao thương mậu dịch khổng lồ của Đại Việt, mà còn là sự công nhận tuyệt đối của giới tinh hoa nghệ thuật toàn cầu đối với tài hoa của nghệ nhân Nam Sách.
Điểm Danh Những “Thánh Đường” Lưu Giữ Báu Vật Chu Đậu
Mỗi bảo tàng lưu giữ gốm Chu Đậu lại mang một câu chuyện riêng, một góc nhìn tôn kính riêng dành cho dòng gốm bác học này:
-
Bảo tàng Topkapi Saray (Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ): Đây chính là nơi khởi nguồn cho công cuộc phục hưng dòng gốm thất truyền. Cung điện tráng lệ của Đế quốc Ottoman xưa hiện đang trưng bày trang trọng chiếc bình hoa lam cao 54cm mang bút tích “Tượng nhân Bùi Thị Hý”. Chiếc bình được đặt ở vị trí trung tâm, sánh ngang với những kiệt tác gốm sứ tinh xảo nhất của triều Minh, khẳng định đẳng cấp ngự dụng quốc tế của Chu Đậu.
-
Các bảo tàng tại Nhật Bản (Bảo tàng Mỹ thuật Fukuoka, Bảo tàng Quốc gia Tokyo…): Người Nhật Bản, với triết lý thẩm mỹ Wabi-sabi (tôn vinh vẻ đẹp mộc mạc, không hoàn hảo và nhuốm màu thời gian), đã dành cho gốm Chu Đậu một sự trân trọng đặc biệt. Trong các nghi thức Trà đạo thiêng liêng, những chiếc bát trà (Chawan) mang lớp men rạn Chu Đậu được giới quý tộc Nhật (Daimyo) thời kỳ Edo săn lùng ráo riết và gọi bằng cái tên mỹ miều là gốm “Shibori-de” (Gốm Giao Chỉ). Nhiều hiện vật Chu Đậu tại Nhật Bản hiện được xếp hạng là Tài sản Văn hóa Quan trọng Quốc gia.
-
Bảo tàng Lịch sử và Nghệ thuật Hoàng gia (Brussels, Bỉ) & Bảo tàng Guimet (Pháp): Tại lục địa già, gốm Chu Đậu được trưng bày như những chứng tích sống động về “Con đường tơ lụa trên biển”. Các hiện vật tại đây phần lớn là các bình tỳ bà, ấm hình chim phượng, tước uống rượu… phô diễn kỹ thuật đắp nổi và vẽ hoa lam đỉnh cao, khiến các nhà nghiên cứu phương Tây phải định hình lại lịch sử nghệ thuật gốm sứ Đông Nam Á.
-
Các bảo tàng tại Hoa Kỳ (Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan – MET, Bảo tàng Mỹ thuật Boston): Dù nằm cách Việt Nam nửa vòng trái đất, những thiết chế văn hóa hàng đầu nước Mỹ vẫn dành những không gian trang trọng nhất cho gốm Chu Đậu. Tại MET – một trong những bảo tàng lớn nhất thế giới, những hiện vật gốm hoa lam Chu Đậu được ghi chú cẩn trọng, tôn vinh nghệ thuật “hý bút” tự do và những họa tiết đượm hồn quê Việt Nam.
Ngôn Ngữ Của Sự Tự Tôn Không Biên Giới
Tại sao giới nghiên cứu và các bảo tàng hàng đầu thế giới lại say mê gốm Chu Đậu đến vậy?
Câu trả lời nằm ở sự “Độc bản và Thuần Việt”. Trong bối cảnh hàng ngàn năm lịch sử chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Bắc, gốm sứ các nước Á Đông thường mang nặng bóng dáng của gốm Trung Hoa. Nhưng Chu Đậu lại chọn một lối rẽ hoàn toàn khác. Bằng chất men tro trấu tự nhiên, bằng lối vẽ phóng khoáng đậm chất Lão – Trang, bằng những họa tiết hoa cúc, lá chuối, chim chích chòe mộc mạc, gốm Chu Đậu đã tạo ra một bản sắc nghệ thuật độc lập, không thể bị nhầm lẫn.
Khi ngắm nhìn gốm Chu Đậu trong tủ kính của các bảo tàng quốc tế, người xem không thấy sự phô trương quyền lực hay những điển tích xa vời. Họ thấy sự bình yên của triết lý nhà Phật, thấy tâm hồn hiền hòa của những người nông dân đồng bằng sông Hồng, và thấy cả khát vọng vươn ra biển lớn của một quốc gia độc lập.
Tỏa sáng tại 46 bảo tàng danh giá trên toàn cầu, gốm Chu Đậu đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình. Nó không chỉ là minh chứng cho một kỷ nguyên vàng son của Đại Việt, mà còn thắp lên ngọn lửa tự hào trong trái tim mỗi người con đất Việt hôm nay. Di sản ấy, dẫu từng bị thời gian vùi lấp, nay đã hiên ngang ngự trị giữa những không gian nghệ thuật hoa lệ nhất, trở thành một tượng đài bất tử của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
