Nếu Hoàng thành Thăng Long là nơi khẳng định vị thế hoàng gia và lòng tự tôn dân tộc của gốm Chu Đậu, thì đại dương bao la lại là sân khấu vĩ đại nhất để dòng gốm này phô diễn sức mạnh và vươn tầm thế giới. Thế kỷ XV, khi những đội thương thuyền khổng lồ căng buồm rẽ sóng từ thương cảng Vân Đồn, mang theo hàng vạn kiệt tác đất nung xuất dương, họ không chỉ chở theo hàng hóa mậu dịch, mà còn đang kiến tạo nên một “Con đường tơ lụa gốm sứ” mang thương hiệu Đại Việt. Và một trong những chuyến hải trình ấy, dẫu dang dở, lại trở thành một di sản chấn động nhân loại sau nửa thiên niên kỷ ngủ vùi dưới đáy sâu.
Chuyến Vươn Khơi Định Mệnh Thế Kỷ XV
Vào khoảng giữa thế kỷ XV, một con tàu buôn khổng lồ nhổ neo rời thương cảng Vân Đồn (Quảng Ninh) – trung tâm giao thương sầm uất bậc nhất Đại Việt thời bấy giờ. Bụng tàu được chất đầy những tuyệt tác gốm Chu Đậu tinh xảo nhất: từ bát đĩa, bình tỳ bà, tước uống rượu, cho đến những chiếc ấm hình chim phượng, bình gốm Kendi vòi voi lạ mắt, được chế tác riêng theo thị hiếu của giới quý tộc Ả Rập và Đông Nam Á.
Đích đến của con tàu có thể là các bến cảng trù phú ở Đông Nam Á, Trung Cận Đông hay những trạm trung chuyển để đưa hàng hóa sang tận châu Âu. Thế nhưng, định mệnh đã can thiệp. Khi đi ngang qua vùng biển Cù Lao Chàm (Hội An, Quảng Nam ngày nay), con tàu vướng phải một cơn bão biển ác liệt và mãi mãi chìm xuống đáy đại dương ở độ sâu 72 mét. Những kiệt tác gốm sứ mang theo bao kỳ vọng của các nghệ nhân Nam Sách đành chôn vùi dưới lớp cát lạnh lẽo và sóng nước mênh mông, mang theo bí mật về một thời kỳ hoàng kim của thương mại hàng hải Đại Việt.
Cuộc Khai Quật Dưới Nước Chấn Động Lịch Sử
Sự tồn tại của con tàu có lẽ sẽ vĩnh viễn là một ẩn số nếu không có sự kiện vào cuối những năm 1990, khi ngư dân quanh vùng vô tình vớt được những hiện vật gốm sứ tuyệt đẹp vướng vào lưới đánh cá. Những thông tin này lập tức thu hút sự chú ý của giới khảo cổ học quốc tế.
Từ năm 1997 đến năm 1999, Chính phủ Việt Nam đã hợp tác cùng Đại học Oxford (Anh Quốc) tiến hành một cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước với quy mô lớn chưa từng có trong lịch sử nước nhà. Hàng trăm chuyên gia, thợ lặn chuyên nghiệp cùng những thiết bị tối tân nhất đã được huy động để tiếp cận con tàu đắm.
Kết quả thu về thực sự làm rúng động giới nghiên cứu toàn cầu: Hơn 240.000 hiện vật gốm sứ Chu Đậu nguyên vẹn đã được trục vớt, chưa kể hàng vạn mảnh vỡ khác. Con tàu cổ với chiều dài gần 30 mét, rộng 6 mét, được thiết kế với 19 khoang chứa hàng kiên cố, cho thấy trình độ đóng tàu viễn dương của người xưa đã đạt đến mức độ rất cao để phục vụ cho các hải trình quốc tế dài ngày.
Khi Đất Nung Thách Thức Biển Cả
Kho báu khổng lồ vớt lên từ tàu đắm Cù Lao Chàm không chỉ mang giá trị về mặt số lượng, mà còn khiến các nhà khoa học ngả mũ thán phục trước chất lượng và kỹ thuật chế tác của gốm Chu Đậu.
Trải qua 5 thế kỷ nằm sâu dưới đáy đại dương, chịu áp lực nước khổng lồ và sự ăn mòn tàn khốc của muối biển, phần lớn các hiện vật vẫn giữ nguyên được vẻ đẹp ban đầu. Lớp men tro trấu huyền thoại vẫn căng bóng, ánh lên sắc ngà ấm áp. Các họa tiết hoa lam chìm dưới men, những đường nét vẽ cảnh làng quê, hoa cúc, chim muông vẫn vẹn nguyên, sắc sảo như vừa mới được lấy ra khỏi các lò nung ở Nam Sách ngày hôm qua. Sự trường tồn này là minh chứng đanh thép cho nhiệt độ nung cực chuẩn và công thức pha chế men rạn kỳ diệu của cha ông ta.
“Con Đường Tơ Lụa Gốm Sứ” Của Người Việt
Con tàu đắm ở Cù Lao Chàm, cùng với hàng loạt di tích tàu đắm khác được tìm thấy tại vùng biển Philippines, Thái Lan hay Indonesia có chở theo gốm Chu Đậu, đã vẽ lại bản đồ thương mại hàng hải thế giới thế kỷ XV – XVI.
Sự kiện này phá vỡ định kiến cho rằng người Việt xưa chỉ quẩn quanh với nền kinh tế tiểu nông tự cấp tự túc. Trái lại, người Đại Việt thời Lê Sơ đã chủ động tham gia sâu rộng vào mạng lưới mậu dịch toàn cầu. Gốm Chu Đậu chính là mặt hàng xuất khẩu chiến lược, thay thế xuất sắc vị trí của gốm sứ nhà Minh thời kỳ “bế quan tỏa cảng”. Nó là thứ ngôn ngữ ngoại giao văn hóa, là viên gạch nối để kết nối nền văn minh châu thổ sông Hồng với các nền văn minh lớn trên toàn thế giới.
Con tàu dưới đáy biển Cù Lao Chàm dẫu chịu kết cục bi tráng, nhưng sự “hy sinh” của nó lại trở thành một “viên nang thời gian” vô giá, lưu giữ trọn vẹn đỉnh cao trí tuệ và khát vọng chinh phục đại dương của người Việt Nam. Để rồi 500 năm sau, khi bước ra từ lòng biển sâu, gốm Chu Đậu lại một lần nữa tỏa sáng rực rỡ, kiêu hãnh kể cho nhân loại nghe về một “Con đường tơ lụa gốm sứ” mang đậm dấu ấn Đại Việt.
