Trong tâm thức của nhiều người, gốm Chu Đậu thường được nhắc đến gắn liền với hình ảnh những đoàn thương thuyền rẽ sóng ra khơi, mang theo những sản phẩm mộc mạc, đậm chất làng quê Việt đi chinh phục thế giới. Thế nhưng, lịch sử đã chứng minh một sự thật còn huy hoàng hơn thế: Gốm Chu Đậu không chỉ là thứ hàng hóa xuất khẩu nức tiếng, mà còn là những báu vật ngự dụng, đường hoàng bước qua những cánh cổng son son thếp vàng để tiến vào nơi quyền uy tối thượng – Hoàng thành Thăng Long.
Cuộc Khai Quật Lịch Sử Tại 18 Hoàng Diệu Và Sự Thật Bất Ngờ
Năm 2002, cuộc khai quật khảo cổ học tại trung tâm Hoàng thành Thăng Long (khu vực 18 Hoàng Diệu) đã làm chấn động giới khoa học trong và ngoài nước. Từ dưới những tầng văn hóa chồng xếp lên nhau suốt hàng ngàn năm, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng triệu di vật vô giá. Và điểm khiến giới chuyên môn ngỡ ngàng nhất chính là sự xuất hiện dày đặc của các hiện vật gốm sứ có nguồn gốc từ Nam Sách – Hải Dương, cụ thể là dòng gốm Chu Đậu thời Lê Sơ (thế kỷ 15).
Nếu như tại các di chỉ lò nung ở Nam Sách, người ta tìm thấy vô vàn những phế phẩm, bao nung và hàng hóa đại trà, thì tại Hoàng thành Thăng Long, những mảnh ghép Chu Đậu được tìm thấy lại mang một diện mạo hoàn toàn khác. Đó là những hiện vật tinh tuyển, hoàn mỹ nhất, không hề có một tì vết. Chúng là minh chứng rõ nét cho thấy, gốm Chu Đậu đã vượt qua ranh giới của một sản phẩm dân gian để trở thành phẩm vật phục vụ cho đời sống sinh hoạt, yến tiệc và các nghi lễ tế tự của tầng lớp vua chúa, quý tộc chốn cung đình.
Tinh Hoa Hội Tụ: Tiêu Chuẩn Khắt Khe Của Đồ “Ngự Dụng”
Để được lựa chọn trở thành đồ dùng trong Hoàng cung, các sản phẩm gốm Chu Đậu phải vượt qua những tiêu chuẩn kiểm định vô cùng khắt khe, đạt đến độ hoàn hảo tuyệt đối mà người xưa gọi là đồ “ngự dụng” (dành cho vua dùng) hoặc đồ “quan diêu” (lò quan chế tạo).
-
Chất lượng cốt gốm đỉnh cao: Những hiện vật gốm Chu Đậu tìm thấy tại Hoàng thành Thăng Long đều có xương gốm được tinh lọc kỹ lưỡng đến mức tối đa. Thành gốm cực kỳ mỏng, nhẹ và có độ xuyên sáng hoàn hảo. Đây là minh chứng cho kỹ thuật chọn đất, sa lắng và nhiệt độ nung đạt đến cảnh giới cao nhất của thợ gốm Nam Sách.
-
Họa tiết trang trí uy quyền và tinh xảo: Dù vẫn giữ được nét khoáng đạt đặc trưng, nhưng gốm Chu Đậu dùng trong cung đình được chăm chút tỉ mỉ hơn trong từng đường cọ. Bên cạnh các họa tiết hoa sen, hoa cúc vương giả, các nhà khảo cổ còn tìm thấy những hiện vật vẽ hình rồng có năm móng (biểu tượng độc quyền của bậc Đế vương) hay chim phượng hoàng lộng lẫy (biểu tượng của Hoàng hậu, phi tần).
-
Dấu ấn chữ “Quan”: Đặc biệt, trên một số hiện vật tinh xảo, người ta còn phát hiện những chữ Hán như “Quan” (chỉ đồ dùng cho quan lại, triều đình) hay “Kính” (thể hiện sự tôn kính trong các nghi lễ).
Mối Lương Duyên Giữa Kinh Đô Và Đại Công Xưởng Nam Sách
Sự hiện diện của gốm Chu Đậu tại Hoàng thành Thăng Long đã vẽ nên một bức tranh sinh động về mối quan hệ mật thiết giữa trung tâm quyền lực chính trị và trung tâm sản xuất thủ công nghiệp hàng đầu đất nước thời bấy giờ.
Trong bối cảnh triều đại nhà Hậu Lê đang ở thời kỳ hưng thịnh (nhất là dưới thời vua Lê Thánh Tông), Thăng Long là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa, đòi hỏi những vật dụng sinh hoạt phải xứng tầm với uy danh của một quốc gia độc lập, hùng cường. Nam Sách, với nguồn tài nguyên đất sét trắng dồi dào, hệ thống giao thông đường thủy thuận lợi và quan trọng nhất là đội ngũ nghệ nhân tài hoa xuất chúng (như cụ Tổ nghề Bùi Thị Hý), đã được triều đình tin tưởng “chọn mặt gửi vàng”.
Triều đình Thăng Long không chỉ tiêu thụ, mà rất có thể đã cử các quan lại về trực tiếp giám sát, đặt hàng và đưa ra những quy chuẩn khắt khe cho các lò gốm Chu Đậu để sản xuất ra những bộ đồ sứ ngự dụng mang bản sắc riêng của Đại Việt, không hề thua kém các lò gốm ngự dụng Cảnh Đức Trấn của triều Minh (Trung Quốc).
Khẳng Định Vị Thế Của Một Nền Văn Minh
Từ những lò gốm rực lửa bên dòng sông Thái Bình, những kiệt tác đất nung đã xuôi dòng Kinh Thầy, tiến thẳng vào kinh kỳ Thăng Long hoa lệ. Sự góp mặt của gốm Chu Đậu tại trung tâm quyền lực tối cao không chỉ đơn thuần là câu chuyện cung cấp vật dụng sinh hoạt, mà nó còn là biểu tượng cho sự tự tôn dân tộc.
Người Việt Nam, dưới triều đại Lê Sơ, đã hoàn toàn tự chủ trong việc sáng tạo ra những giá trị văn hóa đỉnh cao, dùng chính sản phẩm do bàn tay khối óc của người Việt làm ra để phục vụ cho vương triều Việt. Vị thế phẩm vật Hoàng gia ấy đã vĩnh viễn khắc tên gốm Chu Đậu thành một di sản bất diệt, một mốc son chói lọi trong lịch sử Mỹ thuật và Khảo cổ học nước nhà.
